EDGAR MORIN – NGƯỜI ĐI QUA NHỮNG BIÊN GIỚI TRI THỨC: CHÂN DUNG MỘT HOMO COMPLEXUS CỦA NƯỚC PHÁP ĐƯƠNG ĐẠI
Tóm tắt
Ngày 29 tháng 5 năm 2026 đánh dấu ngày một nhà tư tưởng lớn, một trí thức Pháp dấn thân đã rời bỏ thế giới sau hơn một thế kỷ hiện hữu. Edgar Morin – tên khai sinh Edgar Nahoum, sinh ngày 8 tháng 7 năm 1921 tại Paris – là một trong những triết gia, nhà nhân học, nhà xã hội học và trí thức nổi bật nhất của nước Pháp đương đại. Ông được biết đến như cha đẻ của thuyết tư duy phức hợp (la pensée complexe), người đã đi xuyên các ngành khoa học xã hội nhân văn để tìm kiếm sự hiểu biết toàn diện về con người và thế giới.
Với hơn 60 tác phẩm công bố, Morin đã để lại dấu ấn về tư tưởng sâu sắc của mình trong nhiều lĩnh vực: xã hội học, nhân học, truyền thông, giáo dục, sinh thái học và triết học. Ông là biểu tượng của trí thức dấn thân, luôn đặt trí tuệ suy tư các vấn đề nổi bật của thời đại với tư tưởng thấm đẫm tinh thần nhân văn sâu sắc.
Vào năm 2009, tôi có một trải nghiệm sâu sắc với tư tưởng của Morin khi thực hiện luận văn thạc sĩ chuyên ngành khoa học giáo dục: tôi đọc và nghiên cứu khá sâu lý thuyết của ông nhằm phục vụ cho đề tài nghiên cứu về giảng dạy Văn học theo phương pháp và tiếp cận xuyên ngành. Chính đây là giai đoạn tôi thật sự gặp gỡ với tư tưởng của ông và hiểu sâu sắc ý niệm bước đi trong “bóng tối của sự bất định”. Quả thật đó chính là hình ảnh của việc giảng dạy văn học theo lối truyền thống vốn quen với các ranh giới đơn ngành định sẵn: lịch sử văn học tách rời phê bình ngôn ngữ, bối cảnh xã hội tách rời tâm lý học hành vi. Đưa Tư duy phức hợp vào xây dựng chương trình dạy học nghĩa là chấp nhận phá bỏ thế giới quan phẳng lặng và tuyến tính. Giống như Morin nhìn thực tại như một chaosmos (hỗn loạn + trật tự), việc diễn giải một tác phẩm văn học Pháp lúc này không còn là đi tìm một thông điệp tuyến tính, mà là mở ra một hệ thống đối thoại xuyên ngành giữa lịch sử, triết học, sinh thái và nhân học văn hóa.